ตัวอย่างประเพณีหลวงมีอิทธิพลต่อประเพณีราษฎร์

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

ประเพณีการเทศน์มหาชาติ ประเพณีการเทศน์มหาชาติจัดเป็นการทำบุญที่สำคัญและมีความหมายมากที่สุดในสังคมไทย เนื่องจากเป็นประเพณีของพุทธศาสนิกชนชาวไทยที่ทำสืบเนื่องมาแต่โบราณจนถึงปัจจุบันเพราะความเชื่อว่าถ้าผู้ใดได้ฟังเทศน์มหาชาติแล้วจะได้กุศล แรง และหากใครตั้งใจฟังให้จบใน วันเดียวจะได้เกิดร่วมและพบพระศรีอริยเมตตรัยโพธิสัตว์ซึ่งจะมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคต ในราชสำนัก ปรากฏเป็นพระราชพิธีในวังหลวงมาแต่สมัยสุโขทัยแล้ว ในสมัยอยุธยาพระมหากษัตริย์ถึงกับทรงโปรด ฯ ให้สร้างพระที่นั่งทรงธรรม ด้วยพระราชประสงค์ให้เป็นที่ทรงธรรมในงานพระราชพิธีเทศน์มหาชาติ พระราชพิธีนี้สืบเนื่องมาจนถึงสมัยกรุ งรัตนโกสินทร์ ในแผ่ นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ทรงเกณฑ์พระบมวงศานุวงศ์ ข้าราชการ ทำกระจาดใหญ่บูชากัณฑ์เทศนาคราวหนึ่ง แม้พระบาทสมเด็ จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ครั้งที่ทรงดำรงอยู่ในสมณเพศก็ทรงหัดเทศน์กัณฑ์มัทรี จนกลายเป็นธรรมเนียมให้พระราชโอรสถวายเท ศน์มหาชาติในวัง หลวง ในท้องถิ่น โดยเฉพาะในเขตภาคอีสานถือเป็นงานบุญที่ยิ่งใหญ่สำคัญที่สุดของปี จะจัดขึ้นในราวเดือน ๔ เรียกว่า บุญพระเวส ทั้งยังมีประเพณีเกี่ยวเนื่องกับเทศกาลนี้ด้วย เช่น พิธีแห่พระเวสเข้าเมืองและพิธีแห่ข้าวพันก้อนเพื่อบูชาคาถาพัน ทางภาคเหนือ ก็ให้ ความสำคัญกับการเทศน์มหาชาติมาก เห็นได้จากมีประเพณีสร้างหลาบเงินหรือแผ่นเงินแกะลาย แขวนห้อยรอบฉัตร ถวายเป็นเครื่องขันธ์ต ั้งธรรมหลวงในงานบุญเทศน์มหาชาติ แผ่นเงินเหล่านี้จะจำหลักเป็นรูป ลวดลายต่าง ๆ ส่วนทางภาคใต้นั้นประเพณีเทศน์มหาชาติได้ คลี่คลายไป เป็นประเพณีสวดด้านซึ่งคล้ายคลึงกับการสวดโอ้เอ้วิหารรายอย่างกรุงเทพฯ ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ประเพณีการเผาศพ ในปัจจุบันชาวบ้านจะนิยมเผาศพบนเมรุเลียนแบบพิธีศพของเจ้านายและขุนางในอดีต เห็นได้จากการพยาม สร้างเมรุเผาศพตามวัดต่าง ๆ ทั้งในเขตเมืองและชนบททั่วประเทศ ซึ่งตามความเป็นจริงแล้ว ในอดีตนั้นเมื่อชนชั้นสูง เช่น เจ้านายขุนนางเสียชีวิตจ ะได้รับพระราชทานโกศหรือหีบเพื่อบรรจุศพและได้รับอนุญาตให้เผาศพบนเมรุที่รัฐบาลได้จัดขึ้น ซึ่งเป็นเมรุที่จำลองจากของหลวง ปัจจุบันพิธีเผาศพจะได้รับการเผาบนเมรุที่จัดทำที่วัดเทพศิรินทราวาส กรุงเทพมหานคร ซึ่งถือเป็นเมรุหลว งที่จำลองของหลวงแต่ย่อส่วนลงมา ต่อ มาจึงมีการเลียนแบบการสร้างเมรุแบบวัดเทพศิรินทราวาสตามวัดต่าง ๆ ทั่วกรุงเทพฯ และมีอิทธิพลไปถึงในเขตชนบทตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะการเผาศพบนเมรุได้กลายเป็นสิ่งที่แสดงฐานะและความมีหน้ามีตาของผู้ตายและญาติของผู้ตาย ในปัจจุบัน รวมทั้งเป็นเรื่องของความสะดวกด้ว ย

วรรณกรรมราชสำนักแตกต่างจากวรรณกรรมของชาวบ้านอย่างไร

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

การเล่นเพลงหรือการขับลำนำของชาวบ้านนั้น แรกทีเดียวคงเป็นการโต้ตอบกันระหว่างหญิงชาย มิได้จับเรื่อง เพียงแต่ร้องแก้กันไปมาทำนองเกี้ยวพาราสี ต่อมาก็มีพัฒนาการอย่างง่าย ๆ เล่นเป็นชุด เช่น ขับลำโต้ตอบ ชุดชิงชู้ ลักหาพาหนีและตี หมากผัว เป็นต้น ลัก ษณะของการเล่นเรียกว่า "ละคร" คงเกิดขึ้นจากการผสมผสานกันระหว่างการขับลำกับการเล่านิทาน และเมื่อการเล่นในลักษณะนี้แ พร่หลายแล้ว ราชสำนักก็รับรูปแบบไปพัฒนาขึ้นอีกชั้นหนึ่ง ซึ่งอาจมีการผสมผสานกับวัฒนธรรมที่รับมาจากต่างชาติ จึงเกิดมีละครในราชสำนักขึ้นมาแล ้วเรียกให้ต่างกันภายหลังว่า "ละครใน" เรียกละครที่ชาวบ้านเล่นว่า "ละครนอก" ซึ่งมีเนื้อหามาจากนิทานพื้นบ้านหรือชาดกท้อง ถิ่นอย่างปัญญาสชาดก หรือผูกเรื่องขึ้นเองเช่น สังข์ทอง คาวี พระรถเมรี จะเห็นได้ว่าความแตกต่างของวรรณกรรมราชสำนักและของชาวบ้าน มิใช่เป็นการแบ่งแยกแตกต่างที่ขาดความสัมพันธ์กัน บางส่วนของวัฒนธรรมราชสำนักก็แพร่กระจายไปสู่ชาวบ้าน เช่น ชาวบ้านที่ไม่มีความรู้ที่จะอ่านวรรณกรรมลายลักษณ์ของราชสำนักได้ ก็สามารถซึมซับเรื่องร าวต่าง ๆ ของชนชั้นมูลนายได้จากการฟัง การเทศน์มหาชาติ การแหล่ที่แทรกเรื่องชาดกของพระภิกษุได้ เรื่องราวชาดกก็ได้รับ การดัดแปลงกลายเป็นนิทานพื้นบ้านหรือการแสดงของชาวบ้านต่อไป ในขณะเดียวกันบางส่วนของวรรณกรรมชาวบ้านแต่มูลนายนำไปดัดแปลง เช่น นิทานบางเรื่องในปัญญาสชาดก ก็เคยเป็นนิทานพื้นเมืองของประชาชนมาก่อนที่ชนชั้นมูลนายจะนำไปแต่งเป็นเรื่องราวสำหรับแสดงหนังใหญ่ เช่น เรื่องสมุทรโฆษ ซึ่งเป็นตัวอย่างที่แสดง ให้เห็นความสัมพ ันธ์ของการหยิบยืมรับส่งอิทธิพลระหว่างประเพณีราษฎร์และประเพณีหลวง ดังจะเห็น อิทธิพลได้จากทั้งในด้านเนื้อหาและฉันทลักษณ์ เสภาเรื่องขุนช้างขุนแผนที่รู้จักกันดีก็มีกำเนิดในวรรณกรรมของประชาชนมาก่อน และได้รับการเอาใจใส่จากราชสำนึกถึง กับรัชกาลที่ ๒ ทรงพระราช นิพนธ์เสภาเอง ทั้งโปรด ฯ ให้กวีราชสำนักแต่งเสภาขึ้นหลายตอนประเพณีการขับเสภาที่ชาวบ้านใช้กรับเป็นเครื่องดนตรีประกอบจังหวะเพี ยงอย่างเดียว ก็ได้รับการพัฒนาจากราชสำนักให้มีปี่พาทย์เข้ามาเล่นประกอบ ดังที่เห็นเล่นกันอยู่ในปัจจุบัน

อะไรเป็นศูนย์กลางของความสัมพันธ์ของประเพณีหลวงและประเพณีราษฎร์

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

วัดเป็นศูนย์กลางที่มีความสำคัญที่สุดในการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างประเพณีหลวงและประเพณีราษฎร์ให้เกิดขึ้นและสืบเนื่องม าได้ในสังคมไทย ในทางศิลปกรรมก็เช่นเดียวกัน กล่าวได้ว่าวัดเป็นศูนย์สร้างวัฒนธรรมและงานศิลปะเกือบทุกสาขา ความเจริญของช่างในอดีตขึ้นอย ู่กับผู้อุปถัมภ์งาน งานระดับแรกของช่างนั้นมักเกี่ยวกับการศาสนาหรือวัดในท้องถิ่นที่ช่างผู้นั้นอาศัยอยู่การปฏิบัติงา นให้กับพระศาสนานั้น นอกจากจะกระทำด้วยความศรัทธาแล้ว การแข่งขันกันระหว่างท้องถิ่นใกล้เคียงก็เป็นเครื่องกระตุ้นให้เกิด การพัฒนาในวิชาช่างอย่ างสำคัญ อาจกล่าวได้ว่าชุมชนใดที่ไม่มีวัดชุมชนนั้นก็จะไม่มีพัฒนาการในด้านศิลปะ อิทธิพลของประเพณีหลวงในด้านศิลปกรรมที่มีต่อประเพณีราษฎร์จึงเห็นได้ชัดเจน โดยเฉพาะศิลปกรรมที่เนื่องในความเชื่อทางศาสนา ไม่ว่าจะเป็นทางสถาปัตยกรรม ประติมากรรม และจิตรกรรม เช่น วัดวาอาราม โบสถ์ วิหาร เจดีย์ พระพุทธรูป ภาพเขียนในโบสถ์ วิหาร ล้วนแต่ถูกกำกับด้วยคติความเชื่อที่มีลักษณะเดียวกับศิลปกรรมของชนชั้นสูงที่สืบทอดกันตามประเพณีตัวอย่างเช่น งานจิต รกรรมพื้นบ้านก็ได้รับอิทธิพลจากของหลวงที่เขียนเรื่องราวเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา เช่น นิยมวาดภาพพุทธประวัติ ชาดกจากเรื่องทศชาติ ชาดกพ ื้นบ้านของท้องถิ่น ภาคเหนือจะวาดเรื่องคันธนะกุมาร ส่วนภาคอีสานนิยมวาดเรื่องสังข์ศิลป์ไชย เป็นต้น ช่างมักจะสะท้อนให้เห็นถึงรูปแบบของวัฒนธรรมประเพณี สิ่งแวดล้อมของท้องถิ่นนั้น ๆ ตัวอย่างที่ชัดเจนจะเห็นได้จากที่วัดหนองบัว อำเภอท่าวังผา วัดภ ูมินท ร์ อำเภอเมือง ในจังหวัดน่าน หรือวัดทุ่งศรีเมือง จังหวัดอุบลราชธานี วัดสทิงพระ จังหวัดสงขลา เป็นต้น ส่วนความแตกต่างระหว่างงานของช่างหลวงและช่างพื้นเมืองอาจจะอยู่ที่เทคนิคและฝีมือของช่างท้องถิ่นที่มักนิยมใช้สีสดใสตัดกัน ช่างจะใช้สีตามค วามรู ้สึกและทัศนะของตนเอง เช่น ท้องฟ้าจะใช้สีครามสดต้นไม้ใช้สีเขียว เครื่องบนของปราสาทราชวังมักใช้สีเหลืองซึ่งเป็นสีที่แทนสีทอง เป็นต้น ในขณะที่ช่างฝีมือหลวงจะอยู่ในกรอบเกณฑ์ทางศิลปะและความประณีตสวยงามมากกว่าการแสดงความ รู้สึกส่วนตัว