เราสามารถใช้สัตว์ทะเลหน้าดินชี้คุณภาพของแหล่งน้ำได้อย่างไร

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

สัตว์ทะเลหน้าดิน ( marine benthos ) หมายถึงสัตว์ทะเลที่มีกระดูกสันหลังและที่ไม่มีกระดูกสันหลังที่อาศัยอยู่บริเวณพื้นท้อง ทะเลโดยบางชนิดอาศัยอยู่บนพื้นดิน บางชนิดฝังตัวอยู่ในดินตลอดจนพวกที่หากินบนพื้นท้องทะเล พวกหลังนี้ได้แก่พว กปลาหน้าดิน เ ช่น ปลาซักเดียว และปลาเก๋า ก็จัดว่าเป็นสัตว์ทะเลหน้าดินด้วย นอกจากปลาหน้าดินแล้ว พวกกุ้ง หอย และปู จัดเป็นสัตว์ทะเลหน้าดินที่เรารู้จักกันดีเนื่องจากเป็นสัตว์น้ำที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ สัตว์ทะเลหน้าดินมีบทบาทที่สำคัญในทะเลคือเป็นอาหารที่สำคัญสำหรับสัตว์น้ำชนิดอื่นและปลาหลายชนิด ความหนาแน่นของ สัตว์ทะเลหน้าดินในบริเวณใดบริเวณหนึ่งในทะเลเป็นสิ่งชี้บ่งถึงความอุดมสมบูรณ์สำหรับปลาและสัตว์น้ำที่อาศัยในบริเวณนั้น โดยเฉพาะฝูงปลาและสัตว์น้ำ ที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ ดังนั้นการศึกษาสัตว์ทะเลหน้าดินในระยะแรก ๆ นั้นมุ่งศึกษาถึงชนิดและความหนาแน่นของสัตว์กลุ่มนี้เพื่อใช้ทำนายความอุดมสมบูรณ์ของฝูงปลาที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจ การศึกษาเกี่ยวกับสัตว์ทะเลหน้าดินส่วนใหญ่มุ่งที่ จะให้ทราบถึงปริ มาณและชนิดของสัตว์ที่พบ ทั้งนี้เพื่อใช้เป็นข้อมูลพิจารณาถึงความอุดมสมบูรณ์ของแหล่งน้ำและสามารถใช้เป็นดัชนีชึ้คุณภาพของแหล่งน้ำได้อีกด้วย สัตว์ทะเลหน้าดินขนาดเล็ก เช่น พวกไส้เดือนตัวกลม ( nematodes ) และไส้เดือนทะเล ( polychaetes ) ใช้ เป็นดัชนีชี้คุณภาพน้ำที่ดี เพราะเราสามารถพบสัตว์เหล่านี้ได้ทั่วไป มีการฝังตัวอยู่กับที่และมีช่วงชีวิตยาว นอกจากนี้สัตว์กลุ่มนี้ยังมีความทนทานต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อม เช่น สภาพที่มีปริมาณออกซิเจนต่ำเนื่องจากน้ำเน่าเสีย เป็นต้ น

เราสามารถแบ่งสัตว์ทะเลหน้าดินออกเป็นกลุ่มต่างๆ โดยใช้เกณฑ์อะไรได้บ้าง

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

การแบ่งกลุ่มของสัตว์ทะเลหน้าดินตามที่อยู่อาศัยนั้น เราอาจแบ่งออกเป็น ๒ กลุ่มใหญ่ คือ ๑. กลุ่มสัตว์ทะเลหน้าดินที่อาศัยอยู่บนพื้นท้องทะเล ( Epifauna ) ซึ่งพื้นท้องทะเลดังกล่าวอาจเป็นพื้นหาดหิน หาดทราย หาดโคลน ป่าชายเลน ระบบนิเวศหญ้าทะเล หรือแนวปะการัง สัตว์ทะเลหน้าดินกลุ่มนี้มีความหลากหลายทางชีวภาพมาก พบตัวแ ทนเกือบทุกไฟลัมนับตั้งแต่โปรโตซัวไปจนถึงพวกที่มี กระดูกสันหลัง เช่น ปลาหน้าดินที่อาศัยหากินตามพื้นท้องทะเลด้วย ๒. กลุ่มสัตว์ทะเลหน้าดินที่อาศัยฝังตัวหรือขุดรูอยู่ภายใต้พื้นทรายและโคลน ( Infauna ) เช่น พวกไส้เดือนทะเล พวกปู และพว กหอยสองฝาบางชนิด เช่น หอยแครง และหอยลาย เป็นต้น นอกจากเราจะแบ่งสัตว์ทะเลหน้าดินออกเป็น ๒ กลุ่มใหญ่ข้างต้นแล้วเรานิยมแบ่งออกตามลักษณะระบบนิเวศที่พบสัตว์ทะเลหน้ าดินเหล่านี้ เช่นบริเวณเขตน้ำขึ้นน้ำลง ( Intertidal zone ) เขตนี้จะเป็นเขตที่อยู่ภายใต้อิทธิพลของน้ำขึ้นน้ำลงและคลื่น ลมอย่างชัดเจน บริเวณดังกล่าวจะโผล่พ้นน้ำบางช่วงในขณะน้ำลงและจะจมอยู่ใต้น้ำในขณะน้ำขึ้น ดังนั้นทุกช่วงเวลาในแต่ละว ันที่มีน้ำขึ้นและน้ำลงบริเวณนี้จะจมอยู่ใต้น้ำและโผล่พ้นน้ำเป็นช่วง ๆ สัตว์ทะเลหน้าดินในบริเวณนี้จะต้องมีการปรับตัวให้ดำรงชีพอยู่ได้ในสภาวะดังกล่าว ในขณะที่น้ำขึ้นนั้น สัตว์ทะเลจะต้องปรับตัวกับความแรงของคลื่นที่เข้ามากระแทกและสภาพที่จมอยู่ใต้น้ำ ในยามที ่น้ำลงมันจะต้องเผชิญกับสภาพอุณหภูมิสูง แสงแดดแผดเผาและปริมาณน้ำจืดที่ไหลลงบริเวณนี้ สัตว์ทะเลหน้าดินที่อาศัยอ ยู่ในเขตน้ำขึ้นน้ำลงนี้มั กมีการปรับตัวในช่วงกว้างสามารถทนทานได้ดีต่อการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิและความเค็มของน้ำ สัตว์ทะเลหน้าดินที่พบอยู่บริเวณหาดหินมักจะต้องทนได้ดีต่อแรงกระแทกของคลื่นลมตลอดจนแรงเสียดสีของกรวดทรายต่าง ๆ ที่น้ำพัดพามา

เส้นใยในตัวหอยแมลงภู่และหอยกระพงเรียกว่าอะไร และมีไว้เพื่ออะไร

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

พวกหอยแมลงภู่หรือหอยกะพงที่เราพบอยู่เสมอเกาะตามก้อนหิน พวกนี้มักเกาะอยู่รวมกันเป็นกลุ่มใหญ่ มันมีเส้นใยเป็น กลุ่มช่วยยึดตัวมันเองกับก้อนหินป้องกันไม่ให้ตัวมันถูกพัดโดยคลื่นและกระแสน้ำ เส้นใยนี้อยู่ใกล้กับเท้าที่ ยื่นออกมาของหอย ชาวบ้านมักเรียกว่ า "เกสรหอย" นอกจากนี้ทั้งหอยแมลงภู่และหอยกะพงมีเปลือกหนาสามารถปิดฝาเปลือกได้แน่นในขณะที่น้ำลงทำให้มันสามารถร ักษาความชื้นภายในตัวได้นานจนกว่าน้ำจะขึ้นท่วมตัวอีกครั้งหนึ่ง ในยามน้ำขึ้นมันจะจมอยู่ใต้น้ำและสามารถหาก ินและหายใจได้อย่างอิสระ หอยสองฝาพวกนี้ ใช้อวัยวะส่วนเหงือกในการกรองอาหารพวกแพลงก์ตอนพืชจากมวลน้ำ มันใช้เหงือกในการแลกเปลี่ยนก๊าซออกซิเจนด้วย กลุ่มของหอยแมลงภู่และหอยกะพงยังเป็นที่อยู่อาศัยสำหรับสัตว์เล็ก ๆ อื่น ๆ ด้วย เช่น พวกปูหินหรือไส้เดือนทะเล บริเวณหาดทรายก็เช่นกันจะตกอยู ่ภายใ ต้อิทธิพลของคลื่น สัตว์ที่อาศัยอยู่บริเวณนี้จะต้องปรับตัวให้อยู่ภายใต้สภาวะคลื่นที่ซัดไปมาและบริเวณพื้นทรายที่เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา พวกที่สามารถปรับตัวอยู่ได้ดีเช่นหอยเสียบหรือจักจั่นทะเลนั้นจะใช้ประโยชน์จากการเคลื่อนที่ของคลื ่นและการเคลื่อนตัวของทราย โดยลอยตัวไปยังที่ต่าง ๆ ด้วยคลื่นและกระแสน้ำ พวกนี้สามารถฝังตัวลงในพื้นทรายได้อย่างรวดเร็วเพื่อหลบหลีกสภาวะที่ไม่ เหมาะสม บริเวณหาดทรายนั้นจะมีสัตว์ทะเลหน้าดินน้อยชนิดที่จะปรับตัวได้ดีและอาศัยอยู่ได้ อย่างไรก็ตามคลื่นและกระ แสน้ำในบริเวณนี้ได้นำพาซากอินท รียสารตลอดจนสาหร่ายและซากสัตว์น้ำต่าง ๆ มาตกสะสมเพื่อเป็นอาหารที่โอชะสำหรับสัตว์ที่อาศัยอยู่บริเวณนี้

สัตว์ทะเลหน้าดินที่แบ่งกลุ่มตามขนาดมีกี่กลุ่ม อะไรบ้าง

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

การแบ่งชนิดของสัตว์ทะเลหน้าดินอาจแบ่งตามขนาด ซึ่งมีการแบ่งได้หลายแบบแล้วแต่ผู้ที่ทำการศึกษาเป็นผ้กำหนดช่วงขนา ด ที่นิยมมากเป็นระบบอเมริกัน ดังต่อไปนี้ กลุ่ม Macrofauna หมายถึง พวกที่มีขนาดตั้งแต่ ๒ มิลลิเมตรขึ้นไป สัตว์ทะเลหน้าดินโดยทั่วไป เช่น หอย กุ้ง ปู และไส้เดือนทะเล จัดอยู่ในกลุ่มนี้ เป็นกลุ่มที่มีการศึกษามากที่สุดเพราะมีขนาดใหญ่พอควร สามารถสุ่มวัดได ้ง่าย กลุ่ม Microfauna หมายถึงพวกที่มีขนาดตั้งแต่ ๐.๕ - ๑.๒ มิลลิเมตร มักมีการศึกษากันน้อย เช่น ไส้เดือนทะเล และหนอนตัวกลม เป็นต้น ต้องม ีวิธีการเก็บตัวอย่างและวิธีการศึกษาโดยเฉพาะ กลุ่ม Meiofauna หมายถึง พวกที่มีขนาดเล็กกว่า ๐.๕ มิลลิเมตร จนถึง ๖๓ ไมครอน กลุ่มนี้ก็มีการศึกษาน้อยด้วยสาเหตุเดียวกับกลุ่ม Microfauna แต ่ทั้งนี้ไม่ได้หมายความว่าสัตว์ทะเลหน้าดินที่มีขนาดเล็กทั้งสองกลุ่มนี้จะมีบทบาทในระบบนิเวศท างทะเลน้อยกว่าสัตว์ทะเลหน้าดินที่มีขนาดใหญ่ สัตว์ทะเลหน้าดินขนาดเล็กเหล่านี้เราพบว่ามีบทบาทสำคัญเช่นเดียวกับจุลชีพในการย่อยสลายของอินทรียสารในทะเลเพื่อให้เป็นแหล่งอาหารที่สำคัญสำหรับสัตว์ทะเล นอกจากนี้ยังมีบทบาทในการเร่ง ให้เกิดการหมุนเวียนของธาตุอาหา รในทะเลได้เร็วขึ้น สัตว์ทะเลหน้าดินขนาดเล็กเหล่านี้เป็นอาหารที่สำคัญสำหรับสัตว์น้ำและปลาชนิดต่าง ๆ ในทะเล หนอนสายพาน หรือหนอนตัวกลมบางชนิดถึงแม้ต้วมันมีขนาดเล็กแต่มันสามารถกัดกินเหยื่อที่มีขนาดใหญ่กว่าตัวมันได้ เช่น หอยและไส้เดือน ทะเล ดังนั้น มันจึ งมีบทบาทเป็นผู้ล่าเหยื่อในทะเลอีกด้วย

อะไรเป็นตัวกำหนดรูปร่างของสัตว์ทะเลหน้าดิน

[ ขยายดูภาพใหญ่ ]

หอยนางรม เพรียงหิน ปะการัง และหอยแมลงภู่ จัดเป็นพวกสัตว์ทะเลหน้าดินที่เกาะติดกับที่ โดยที่สัตว์สามชนิดแรกมีส่วน ที่ช่วยยึดตัวมันติดกับพื้นเป็นสารพวกหินปูน ส่วนหอยแมลงภู่อาศัยเส้นใยเหนียวที่เรียกว่า เกสรหอย ช่วยยึดตัวมันกับพ ื้น หอยฝาชีหรือหอยห มวกเจ้กที่พบอยู่ตอนบนของหาดหินก็สามารถยึดตัวมันเองให้แน่นกับก้อนหินโดยใช้ส่วนเท้าที่มีขนาดใหญ่และแข็งแรงของมัน นอกจากนี้มันยังปล่อยเมือกเหนียวออกมาช่วยยึดตัวมันเองด้วย ลิ่นทะเลและหอยเป๋าฮื้อก็เช่นเดียวกันที่ใช้ส่ วนเท้าที่แข็งแรงยึดตัวมันเองกับพื้นหิน สัตว์ทะเลหน้าดินหลายชนิดจะยึดเกาะกับพื้นบางช่วงขณะ และจะคืบคลานหากินไปตามพื้น เช่น พวกหอยหมวกเจ้ก ลิ่นทะเล และหอยเป๋าฮื้อ นอกจากนี้พวกดอกไม้ทะเลก็จะมีส่วนปลายสุดของลำตัวที่แผ่ออกใช้ยึดเกาะกับพื้น มันสามารถขยับตัวเคลื่อนย้ายไปมาได้เช่นเดียวกับดาวขนน ก ความแรงของกระแสน้ำและคลื่นจะเป็นตัวกำหนดรูปร่างของสัตว์ทะเลหน้าดินที่เกาะอยู่ตามพื้น ในบริเวณที่มีคลี่นแรงจะ มีพวกสัตว์ทะเลหน้าดินที่มี เปลือกหนาแข็งแรงอยู่ได้ เช่น ลิ่นทะเล และเพรียงหิน เป็นต้น ในบริเวณที่คลื่นสงบมักจะเป็นที่ อยู่ของพวกที่ค่ อนข้างเปราะบาง เราจะเห็นได้ชัดเจนในพวกปะการัง พวกที่มีกิ่งก้านมักจะอยู่ในบริเวณที่คลื่นสงบ ส่วนพวกที่เป็นก้อน กลุ่มใหญ่จะขึ้นได้ดีบริเวณที่รับคลื่นหรือกระแสน้ำ สัตว์ทะเลหน้าดินที่ไม่มีส่วนยึดเกาะมักจะหลบซ่อนอยู่ตามซอก หินหรือรอยแยกในหินเช่นพวกหอยเม่ น หอยเม่นบางชนิดจะใช้หนามแหลมของมันขัดกร่อนพื้นหินให้เป็นแอ่งเพื่อตัวมันจะลงไปอยู่ในแอ่งดังกล่าว เป็นการป้ องกันตัวมันไม่ให้ถูกคลื่นซัดพาไป