ใบลาน
คัมภีร์ใบลาน
จากการรายงานโครงการ การสำรวจคัมภีร์ใบลานภาคเหนือ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ช่วยให้ทราบถึงเรื่องราวและเนื้อหา
ตลอดจนประวัติศาสตร์ของคัมภีร์ใบลานในล้านนา สันนิษฐานว่าคัมภีร์ใบลานอาจจะสร้างขึ้นมานานแล้ว อาจจะถึงสมัยพระนาง
จามเทวีแห่งหริภุญไชย ในสมัยพญากือนาและพญาเมืองแก้ว คัมภีร์ใบลานเหล่านี้เขียนเกี่ยวกับเรื่องราวของพุทธศาสนา หรือทาง
ธรรมและความรู้เกี่ยวกับทางโลกไว้ด้วย ทั้งนี้เพราะว่าวัดเป็นศูนย์กลางการศึกษาของสังคมล้านนา จึงจำเป็นต้องมีคัมภีร์ประเภท
ต่างๆ ทั้งทางโลกและทางธรรมไว้ เพื่อให้พระ เณร ศึกษาเล่าเรียน คัมภีร์ทางโลกมีหลายประเภทดังนี้ นิทานพื้นบ้าน กฎหมาย
โบราณ จริยศาสตร์ ประวัติศาสตร์ โหราศาสตร์ ยาสมุนไพร ลัทธิพิธีกรรม และไสยศาสตร์
ในขณะเดียวกัน คัมภีร์ใบลานที่เกี่ยวกับพุทธศาสนา มีหลายเรื่องและหลายประเภทซึ่งเป็นผลงานของพระสงฆ์ในล้านนา
ได้แก่ พุทธตำนาน มหาชาดก ทศชาติชาดก ชาดกทั่วไป อานิสงส์ ๆ พยากรณ์เหตุการณ์อนาคต พิธีกรรมสงฆ์ ทรรศนะเกี่ยวกับ
จักรวาล ประวัติพุทธศาสนา ตำนานปูชนียวัตถุธรรมทั่วไป พระสาวกที่มีชื่อเสียง บทสวดมนต์ และพิธีกรรม เทพนิยาย
ในสมัยโบราณพระสงฆ์จะต้องฝึกหัดในการจารึกคัมภีร์ใบลาน สามเณรจะเรียนรู้เทคนิคในการเตรียมใบลาน ซึ่งได้จาก
ต้นลานที่ปลูกไว้รอบๆ วัดแต่ละวัด ในขณะเดียวกันสามเณรจะฝึกอ่านและเขียนอักษร ไทยวน ด้วย คัมภีร์ใบลานจะถูกจารด้วย
ความระมัดระวังเมื่อเสร็จแล้วจะรักษาไว้อย่างดีด้วยการห่อผ้าที่เรียกว่า ผ้าห่อคัมภีร์
คัมภีร์ใบลานผลิตจากใบลานซึ่งตัดมาจากต้นลาน ทำให้เป็นแผ่นเท่ากัน แล้วนำไปแช่ในน้ำยาสมุนไพรเพื่อป้องกันแมลง
ผึ่งให้แห้ง นำใบลานมาเจาะรูเพื่อร้อยด้วยเชือกหรือด้ายใช้เส้นด้ายชุบน้ำยายางและเขม่าผสมกันเพื่อทำเป็นเส้นบรรทัด คัมภีร์ใบลาน
จะจารด้วยอักษาไทยวน โดยใช้อุปกรณ์ที่เรียกว่า เหล็กจาร เป็นไม้เหลาคล้ายปากาที่ปลายเสียบด้วยเหล็กแหลมคมเพื่อจารใบลาน
หลังจารแล้วนำเขม่าและน้ำมันยางทาทับ เพื่อให้ตัวอักษรเด่นชัดสามารถอ่านได้
หลักจากนั้นจะนำใบลานเหล่านั้นไปร้อยด้วยด้ายหรือเชือก เรียกว่า สายสยอง ใบลานจะร้อยรวมกันเป็นผูก เพื่อป้องกัน
การบิดงอของใบลานจะทำแผ่นไม้ขนาดเท่ากับใบลานประกบหน้าหลังของคัมภีร์และผูก เรียกว่า ไม้ปะกับธรรม หรือบางผูกจะห่อ
ด้วยผ้าซึ่งทอพิเศษมีไม้ไผ่สอดไว้ตรงกลางป้องกันหักงอเรียกว่า ผ้าห่อคัมภัร์ ด้านบนผ้าห่อคัมภีร์จะมีไม้ไผ่ขนาดเล็กยาวเขียนชื่อเรื่อง
ของคัมภัร์ใบลานผูกนั้นไว้ เพื่อสะดวกในการค้นหา เรียกไม้นั้นว่า ไม้ปันซัก
