---

เอกสารสำคัญ
ตำนานพงศาวดารเมืองสกลนคร

ต้นฉบับตำนานพงศาวดารเมืองสกลนคร
ฉบับพระยาประจันตประเทศธานี ( โง่นคำ )

ประเภท ตำนาน-พงศาวดาร
วัสดุที่ทำ เขียนด้วยดินสอดำลงในกระดาษฟุลส์แก๊ป
ลักษณะตัวอักษร เป็นภาษาไทยผสมอักษรไทยน้อยเป็นบางคำ
สาระ

ความเป็นมาของเอกสารตำนานพงศาวดารสกลนคร

เมื่อปี พ.ศ.2400 พระสุนทรธนศักดิ์ ปลัดมณฑลอุดรซึ่งมาทำหน้าที่ข้าหลวงเมืองสกลนคร ในสมัยนั้น ได้แต่งตั้งกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ รอบรู้เรื่องเมืองสกลนครขึ้นคณะหนึ่ง เพื่อตรวจค้น ตำนาน นิทาน พงศาวดารเมืองสกลนคร ในการเขียนส่งไปให้ กระทรวงมหาดไทยที่กรุงเทพฯ รวบรวมเป็นหนังสือ

คณะกรรมการชุดนี้ ประกอบด้วย อำมาตย์โท พระยาประจัน ประเทศธานี ( โง่นคำ พรหมสาขา ณ สกลนคร ) อดีต เจ้าเมืองสกลนครอายุ 79 ปี รองอำมาตย์เอกพระยา อนุบาลสกลเขต ( เมฆ พรหมสาขา ณ สกลนคร ) ปลัด เมืองสกลนคร อายุ 68 ปี รองอำมาตย์โทพระยาอนุบาล ศุภกิจ ( คำสายศิริขันธ์ ) กรมการผู้ รักษาเจดีย์เชิงชุม อายุ 68 ปี กรมการคณะนี้ได้ ช่วยกันเขียนพงศาวดารเมืองสกลนครขึ้นเพื่อมอบให้ข้าหลวง เมืองสกลนคร

จากคำบอกเล่าของ นายประพันธ์ จันทะ กล่าวว่า คณะกรรมการชุดนี้ได้ประชุมกันที่ศาลากลางเมือง สกลนคร กลางสนามมิ่งเมืองในปัจจุบันได้ใช้เวลาประมาณ 3-4 วัน ให้ช่วยกันเล่าเหตุการณ์หรือ อ้างจากบันทึกคนอื่นที่จดมา โดยพระบริบาล ศุภกิจ ซึ่งเป็นผู้เขียนหนังสือไทยที่คล่องที่ สุด เป็นผู้จดและเรียบเรียง ส่วนพระยาประจันต ประเทศธานี ( โง่นคำ ) เนื่องจากเคยดำรงตำแหน่ง เจ้าเมืองมาก่อนจึงเป็นผู้ที่ให้ข้อมูล ได้มากที่สุด เมื่อมีการ จดบันทึกแล้วเสร็จ กรรมการทั้ง 4 คน ก็ลงชื่อในฉบับที่ให้ เจ้าเมืองเป็นหลักฐาน ในวันที่ 26 ตุลาคม 2460 เพื่อส่งให้กระทรวงมหาดไทย บ้านเลขที่ 601 ก. ถนนกำจัดภัย อ.เมือง จ.สกลนครต่อไป และกรรมการแต่ละคนก็ได้คัดลอกเป็นของ ตนไว้คนละฉบับ ฉบับของพระยาบริบาลศุภกิจ ในเวลาต่อมา คุณเดิม วิภาคยัพจนกิจ ได้ นำมาปรับปรุงเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือฝั่งขวา แม่น้ำโขงและเปลี่ยนชื่อเป็นหนังสือประวัติศาสตร์อีสาน

ในส่วนฉบับของพระยาประจันตประเทศธานี ( โง่น คำ พรหมสาขา ณ สกลนคร )ได้มีการเขียนเพิ่ม เติมจากฉบับร่างส่งกรุงเทพฯ โดยได้เขียนด้วยดิน สอดำลงในกระดาษฟุลส์แก็ป ความยาว 89 หน้า เป็นเรื่องราวของเมืองสกลนครตั้งแต่ยุคตำนาน จนถึงรัชสมัยรัชกาลที่ 6 จึงยุติ เมื่อ ศูนย์วัฒธรรมจังหวัดสกลนคร ได้รับต้นฉบับมาจาก ทายาทพระยาประจันตประเทศธานี จึงอ่านและแปลข้อ ความทั้งหมดส่งโรงพิมพ์โดยสมาคมไลออนสกลนคร เป็นผู้ออกค่าใช้จ่ายในการพิมพ์ ในปี พ.ศ.2523

เนื่องจากพงศาวดารฉบับนี้ เนื้อหาบางส่วนได้เพิ่ม เติมโดยพระยาประจันตประเทศธานีมีหลายตอนที่ แตกต่างจากฉบับของพระยาศุภกิจ และยัง นำเนื้อเรื่องในส่วนที่เป็นตำนานที่มีอยู่ ในอุรังคนิทานมาเป็นส่วนหนึ่งของเอกสารฉบับ นี้ ฉนั้นจึงเรียกชื่อเอกสารนี้ ตำนาน พงศาวดารเมืองสกลนคร ฉบับพระยาประจันตประเทศธานี (โง่นคำ -พรหม สาขา ณ สกลนคร) โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็น 3 ตอน ดังมีใจความโดยสรุปดังนี้
ตอนที่ 1 แยกวงศ์ตระกูลมาจากกรุงอิ นทปัฐนคร (เขมร)

กล่าวถึงกำเนิดเมืองหนองหารหลวง โดยขุนขอมราช บุตรเจ้าเมืองอินทปัฐนคร ได้พาครอบครัว บ่าวไพร่ มาสร้างเมืองขึ้นที่ริมหนองหารตรง ท่านางอาบ ในปัจจุบันขุนขอมมีราชบุตรชื่อ พระยาสุรอุทกกุมาร ในเวลาต่อมาเมื่อเจริญ วัยไปกครองบ้านเมืองได้ทะเลาะวิวาทกับธนมูล นาคจำทำรบ พญานาคมีความโกรธแค้นจึง แปลงร่างเป็นฟานเผือกนายพราน ได้ยิงลูกดอกอาบ ยาพิษจนธนมูลนาคถึงแก่ชีวิตก่อนตาย ธนมูลได้สาปแช่ง ให้ผู้ที่กินเนื้อตน วิบัติฉิบหาย และฝูงพญานาคได้มาทำลายบ้าน เมืองให้ล่มจม หนองหารรวมทั้งพระยาสุร อุทกก็ถึงแก่ความตาย

เมื่อเมืองหนองหารล่มไปนั้น เจ้าภิงคาร เจ้าคำ แดง ได้พาไพร่-พลว่ายน้ำข้ามฝั่งมา ตั้งเมืองใหม่ในบริเวณไม่ห่างจากวัดพระธาตุ เชิงชุม สถาปนาเมืองหนองหารขึ้นใหม่ ครั้งนี้สมเด็จ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเจ้าได้เสด็จจากเมือง ศรีโคตรบูรมาฉันข้าวที่ภูกำพร้า แล้วเสด็จ มาที่คูน้ำลอดเชิงชุม ท่ามกลางการต้อนรับ จากพระยาสุวรรณภิงคาร พระนางเจงเวง และเจ้า คำแดง ทรงพยากรณ์เหตุการณ์ในอนาคตว่าจะมี สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาประทับรอยพระ บาทอีกในอนาคตรวมถึง 5 พระองค์

เหตุการณ์หลังจากพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว พระมหา กัสสปเถระได้พาพระอรหันต์ 500 รูป ได้เดินทาง ผ่านเมืองหนองหารหลวงเพื่อไปสร้างที่ประดิษฐานอุ รังคธาตุที่ภูกำพร้า ชาวหนองหารหลวงจึงได้ แข่งขันสร้างอุโมงค์เจดีย์ 2 แห่ง คือ พระธาตุภู เพ็ก และพระธาตุเจงเวง เพื่อขอแบ่งอุรังค ธาตุ แต่ได้เพียงพระอังคารมาบรรจุที่พระธาตุ เจงเวงเท่านั้น
ตอนที่ 2 แยกตระกูลมาจากเมืองกาฬสินธุ์

เนื้อหาสาระในช่วงนี้จะกล่าวถึงเหตุการณ์ ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นซึ่งมีอุปฮาดเมือง กาฬสินธุ์ อพยพครอบครัว มารักษาพระธาตุเชิงชุมอยู่ หลายปี พระเจ้าแผ่นดินสยามจึงได้ตั้งให้ อุปฮาดเมืองกาฬสินธุ์เป็นพระธานี เปลี่ยนนามจากเมืองหนอง หารเป็นเมืองสกลทวาปี

ในปีพุทธศักราช 2370 เจ้าเมืองเวียงจันทน์เป็น กบฎต่อกรุงเทพ จึงโปรดให้ยกทัพหลวงขึ้นมา ปราบปราม แต่เจ้าเมืองสกลทวาปีไม่ได้เตรียม กำลังทหารกระสุนดินดำเป็นการกระทำที่จัดขึ้น อำนาจอาญาศึก จึงเอาตัวพระธานีเจ้าเมืองไป ประหารชีวิตที่หนองไชยขาว ไพร่พลจึงอพยพก ลับเมืองกาฬสินธุ์ ส่วนเมืองสกลทวาปีจึงร้างจาก ผู้ปกครองเมืองชั่วคราว
ตอนที่ 3 แยกวงค์ตระกูลมาจากเมืองนครพนม

ข้อความในตอนนี้กล่าวถึงความสัมพันธ์ระหว่ สงพระหรหมราชา (ม้ง) เจ้าเมืองนครพนม เจ้า อนุวงศ์เวียงจันทน์ และกลุ่มพี่น้องเมืองมหาไชย กองแก้วซึ่งเป็นกลุ่มสัมกับเจ้าอนุวงค์ หนี การจับกุมไปอาศัยอยู่ในเขตเมืองญวน ใน การปราบกบฎของพระยาราชสุภวดี ใน เวลาต่อมาอุปฮาดติเจา (คำสาย) ราช วงค์ (คำ) และท้าวอิน น้องชายราชวงค์ (คำ) ได้เข้ามอบตัวขอพึ่งบรมโพ ธิสมภาร พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอย่หัว จึงแต่งให้ราชวงค์ (คำ) เป็น
พระประเทศ ธานี เจ้าเมืองสกลคนแรก เมื่อเจ้าเมืองสิ้นชีวิต จึงโปรดเกล้าแต่งตั้งพระยาประเทศธานี (ปิด ) เป็นเจ้าเมืองคนต่อมา ส่วนราชวงค์ ( คำ) ผู้มีความดีความชอบในการส่ง เสบียงอาหารช่วยสงครามปราบฮ่อได้โปรดเกล้าฯ ให้ เป็นเจ้าเมืองคนสุดท้ายเป็นพระยาประจันตประเทศ ธานี (โง่นคำ)เป็นต้นตระกูลพรหมสาขา ณ สกลนคร ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่ หัว

กล่าวโดยสรุป ในช่วงที่ 3 จะเป็นการบันทึก เหตุการณ์สำคัญ ๆ ที่เกิดขึ้นอย่างย่อ ๆ เรียง ตามลำดับเหตุการณ์นั้น ๆ ปีที่เกิดเหตุการณ์ นับว่ามีประโยชน์ต่อความเข้าใจเหตุการณ์ใน อดีตของเมืองสกลนครได้ดีพอสมควร
สภาพของเอกสาร

เอกสารอยู่ในสภาพชำรุดไปตามกาลเวลาโดยเฉพาะ ตัวอักษรที่เขียนด้วยดินสอดำเลือนลางมาก
สถานที่เก็บ

ศูนย์ศิลปวัฒนธรรม สถาบันราชภัฎสกลนคร

---