แหล่งชุมชนโบราณไชยา
แหล่งชุมชนไชยาเป็นชุมชนสมัยแรกเริ่มประวัติศาสตร์ชุมชนหนึ่งของภาคใต้ ประกอบด้วยชุมชนและแหล่งโบราณคดี
ในเขตอำเภอไชยาจังหวัดสุราษฎร์ธานี ปรากฎตามพิกัดภูมิศาสตร์ โดยส่วนรวมดังนี้ เส้นรุ้ง 9 องศา 20 ลิปดาเหนือ เส้นแวง 99 องศา 7
ลิปดาตะวันออก ถึง 9 องศา 18 ลิปดาตะวันออก มีอาณาเขตทิศเหนือติดต่อเขาพนมแบก ทิศตะวันออก ติดต่ออ่าวบ้านดอน
ทิศตะวันตกติดต่อบ้านโมถ่าย ทิศใต้ติดต่อคลองท่าปูนและอ่าวบ้านดอน แหล่งชุมชนโบราณไชยามีแหล่งโบราณคดีต่างๆ อยู่รวมกัน
และกระจายกันเป็นกลุ่มตามสภาพภูมิศาสตร์ได้แก่ กลุ่มชุมชนบ้านสันทรายกลุ่มชุมชนริ้วสันทรายเล็กๆ กลุ่มชุมชนแนวลำน้ำ กลุ่มชุมชน
บนเนินเขาริมลำน้ำ และกลุ่มชุมชนชายฝั่งทะเล
กลุ่มชุมชนบนริ้วสันทรายเล็ก ประกอบด้วยแหล่งโบราณคดีบ้านลำใย วัดอิฐ วัดประสบ
และตำบลทุ่ง
กลุ่มชุมชนบนสันทรายไชยา ประกอบด้วยแหล่งโบราณคดีวัดเวียง วัดหลง วัดแก้วและ
บ้านหัวคู
กลุ่มชุมชนแนวลำน้ำ ประกอบด้วยแหล่งโบราณคดีบ้านมลฑล วัดเจ้าเดิม วัดเววน วัดศรีเวียง
วัดใหม่ชลธาร วัดศาลาทึง และวัดพระบรมธาตุไชยา
กลุ่มชุมชนบนเนินเขาริมน้ำ ประกอบด้วยแหล่งโบราณคดีเขาพนมแบก เขาสายเสมอ และ
เขาน้ำร้อน
กลุ่มชุมชนชายฝั่งทะเล ประกอบด้วยแหล่งโบราณคดีวัดโพธาราม และแหลมโพธิ์
ในแหล่งโบราณคดีจำนวนมากมายของแหล่งชุมชนโบราณไชยาได้พบหลักฐานทางโบราณคดี
ที่สำคัญมากมาย ได้แก่ ขวานหินขัด จารึก เทวรูป โบสถ์พราหมณ์ พระพุทธรูป เจดีย์ กลองมโหระทึก
สำริด ภาชนะเคลือบของจีน เครื่องถ้วยจีน และอื่นๆ อีกมากมาย
จากการศึกษาหลักฐานทางโบราณคดีที่พบในแหล่งชุมชนโบราณไชยา พบว่ามีหลักฐานบางอย่างชี้ชัดว่า บริเวณบางแห่งมี
หลักฐานของชุมชนก่อนประวัติศาสตร์ เพราะพบขวานหินและกลองมโหระทึกสำริด และจากหลักฐานทางโบราณคดีที่มีกระจายอยู่ใน
บริเวณอันกว้างเป็นที่เชื่อกันว่าชุมชนนี้ได้ขยายตัวออกไปเรื่อยๆ ตามความจำเป็นในการดำรงชีพ นอกจากนี้ยังมีปรากฎหลักฐาน
ทางโบราณคดีที่แสดงให้เห็นว่ากลุ่มชนในชุมชนโบราณไชยาได้ติดต่อกับชุมชนภายนอกเช่น ชุมชนในดินแดนเขมร เวียดนาม จีน
อินโนนีเซีย ในส่วนของหลักฐานทางโบราณคดีในชุมชนโบราณไชยา แสดงให้เห็นว่าลัทธิศาสนาที่เข้ามาสู่ชุมชนนี้ ได้แก่ พุทธศาสนาและฮินดู ซึ่งปรากฏหลักฐานคือรูปเคารพ ซากศาสนสถานและเจดีย์ เป็นต้น
